“Masumiyet, eylemsizlikle korunabilen bir erdem midir; yoksa sorgulama cesareti olmadan var olamaz mı?”
Masumiyet kavramı, gündelik dilde çoğu zaman iyi niyetle eş anlamlı kullanılır. Kötü bir amaç taşımadığını düşünen birey, kendini kolaylıkla masum ilan eder. Oysa masumiyet, yalnızca doğrudan kötülük yapmamış olmakla sınırlı bir hâl değildir. Daha derin bir düzlemde masumiyet, bireyin içinde bulunduğu eylem ve düzenlerin sonuçlarını fark etmesi, bu sonuçlarla kurduğu ahlaki ilişkiyi sorgulamasıyla ilgilidir. Tam da bu noktada, sorgulamayan insanın masumiyeti ciddi biçimde tartışmalı hâle gelir.
Sorgulamak, konforu bozan bir eylemdir
Sorgulamak, konforu bozan bir eylemdir. İnsan sorguladığında yalnızca dış dünyayı değil, kendi inançlarını, kabullerini ve konumunu da incelemek zorunda kalır. Bu süreç, alışılmış doğruların çatlamasına, ezberlerin dağılmasına neden olur. Bu rahatsızlıktan kaçınan zihin ise çoğu zaman “bilmiyorum” ya da “benimle ilgili değil” gibi savunma mekanizmalarına sığınır. Bilmemek, ilk bakışta bireyi sorumluluktan arındırıyor gibi görünür; ancak ahlaki düzlemde cehalet her zaman masumiyet anlamına gelmez.
‘Ben sadece görevimi yaptım! Kolaycılığı
Tarihsel deneyimler, sorgulamamanın yol açtığı büyük yıkımlarla doludur. Emirleri sorgusuzca yerine getirenler, kuralları tartışmadan uygulayanlar, “ben sadece görevimi yaptım” diyerek kendini temize çıkaranlar… Bu kişiler çoğu zaman kendilerini masum saymışlardır. Çünkü düşünmemiş, dolayısıyla sorumluluk hissetmemişlerdir. Oysa düşünmemek, sonuçlardan azade olmayı garanti etmez; aksine, kötülüğün sıradanlaşmasının en güçlü zeminini oluşturur.
Sorgulamayan insan sürece katkı sunar
Gündelik yaşamda da benzer bir mekanizma işler. Haksızlığı görüp sessiz kalan, adaletsiz bir düzenin parçası olmayı sürdürüp bunu sorgulamayan birey, doğrudan zarar vermese bile o zararın sürekliliğine katkı sunar. Bu noktada masumiyet, aktif bir erdem olmaktan çıkar; pasif ve edilgen bir hâle bürünür. “Kimseye zarar vermedim” düşüncesi, zararın devam etmesine engel olunmadığında ahlaki bir boşluğa dönüşür.
Sorgulamayan insan kendini korumayı tercih eder
Sorgulamayan insan çoğu zaman kendini korumayı tercih eder. Mevcut düzeni, otoriteyi ya da çoğunluğun görüşünü karşısına almak istemez. Uyum sağlar; çünkü uyum güvenlidir, risk barındırmaz. Ancak uyum ahlaki olarak nötr değildir. Uyumun sağladığı konfor, çoğu zaman bedelini başkalarının ödediği bir konfor hâline gelir. Sessiz kalmanın, tarafsızlığın ya da “normalleşmenin” de bir tarafı vardır.
Masumiyet, düşünmeden taşınabilecek hafif bir kimlik değildir. İnsan, hangi düzenin parçası olduğunu ve neye katkı sunduğunu sorgulamadığı sürece masumiyet iddiası eksik ve kırılgan kalır. Çünkü kötülük her zaman açık ve gürültülü biçimde ortaya çıkmaz. Çoğu zaman sessizdir; sıradandır; herkesin “olması gereken” dediği biçimiyle ilerler.
Bu nedenle asıl zor ve kaçınılan soru şudur:
“Ben bu düzenin neresindeyim?”
Bu sorunun sorulması masumiyeti garanti etmez. Ancak sorulmadığı durumda, masumiyet yalnızca bir varsayım, hatta bir yanılsama olarak kalır. Belki de masumiyet, sorgulamayanlara bahşedilmiş bir rahatlık değil; sorgulayanların omuzlarında taşınan ağır bir sorumluluktur.
Ve belki de en rahatsız edici gerçek şudur:
Sorgulamayan insan, sandığı kadar masum değildir.
