Şikâyet ettiğimiz toplumda bizim payımız ne?
Toplumun bozulduğundan şikâyet eden bir babayı düşünün.
Gençlerin saygısızlığından, insanların bencilliğinden, kimsenin kimseye tahammül edememesinden yakınıyor.
Başkası Yapınca Ahlaksızlık, Biz Yapınca Mecburiyet
Biraz sonra arabasına biniyor. Trafikte biri önüne geçince camı açıp bağırıyor. Eve geldiğinde televizyonda kendisinden farklı düşünen birini görünce öfkeleniyor.
Sonra çocuğuna dönüp öğüt veriyor: “Oğlum, insanlara karşı saygılı olacaksın.”
Ne güzel!
Toplumun düzelmesi için üzerimize düşeni yaptık. Şimdi sıra başkalarında.
Aslında bu küçük sahne, yıllardır içinde yaşadığımız büyük bir çelişkiyi anlatıyor. Hepimiz daha dürüst, daha adaletli, daha saygılı bir toplum istiyoruz. Ama iş kendi davranışlarımıza gelince beklentilerimiz biraz esneyebiliyor.
Aile Toplumu, Toplum Aileyi Suçluyor
Başkası yalan söylediğinde ahlaksızlık, biz söylediğimizde mecburiyet oluyor. Başkası kuralları çiğnediğinde sorumsuzluk, biz çiğnediğimizde şartların gereği...
İşin ilginci, bütün bunları yaparken kendimizi hâlâ iyi insanlar olarak görebiliyoruz. Sonra oturup toplumun neden bu hâle geldiğini tartışıyoruz.
Aileler, “Toplum bozuldu, çocuklarımızı koruyamıyoruz” diyor. Toplum ise “Aile yapısı çöktü, değerlerimizi kaybediyoruz” diye yakınıyor.
İki taraf da oldukça kararlı. Kimsenin kendi payını düşünmeye pek niyeti yok.
Oysa toplum dediğimiz şey, ailelerin dışında yaşayan, nereden geldiği belli olmayan bir varlık değil. Sokakta karşılaştığımız, iş yerinde birlikte çalıştığımız, sosyal medyada tartıştığımız insanlar da bu toplumun parçası. Biz de öyle.
Üstelik bu insanların her biri bir zamanlar bir evin içinde büyüdü. Birilerinin davranışlarını izledi, neyin doğru olduğunu öğrendi, neyin işe yaradığını gördü.
Çocuklar Davranışlarımızdan Ne Öğreniyor?
Sosyolog Pierre Bourdieu'nün çalışmalarında üzerinde durduğu gibi aileler çocuklarına yalnızca öğütler değil, alışkanlıklar, yaşam biçimleri ve toplumsal konumlarıyla ilişkili değerler de aktarır.
Ama burada bütün sorumluluğu aileye yüklemek de kolaycılık olur. Çünkü ailelerin kendisi de ekonomik koşulların, eğitim sisteminin, kültürel beklentilerin ve toplumsal ilişkilerin içinde şekillenir.
Geçim sıkıntısı yaşayan, sürekli rekabete zorlanan, geleceğinden endişe eden insanlardan söz ediyoruz. Bunların aile ilişkilerini etkilemediğini düşünmek gerçekçi olmaz.
Yine de toplumsal koşulların davranışlarımızı etkilemesi, her davranışımızı haklı çıkardığı anlamına gelmez.
Bir düşünelim. Çocuğunun okulda haksızlığa uğramasına öfkelenen bir baba, kendi işini kolaylaştırmak için başkasının önüne geçmekte sakınca görmeyebiliyor.
Eskiden Gerçekten Böyle Değil miydi?
Çocukların nezaketsizliğinden yakınan bir anne, kendi çocuğunun başka bir çocuğa yaptığı saygısızlığı “Bizimki biraz fazla özgüvenli” diye açıklayabiliyor.
Herkes adalet istiyor. Ama mümkünse önce kendisi için.
Eşitlik konusunda da oldukça duyarlıyız. Yeter ki ayrıcalıklarımızdan vazgeçmemiz gerekmesin.
Böyle bir ortamda yetişen çocukların ne öğrendiğini merak ediyoruz.
Oysa bazen söylediklerimizden çok, kendi çıkarımız söz konusu olduğunda nasıl davrandığımızı görüyorlar.
İşin bir başka tuhaflığı da geçmişe duyduğumuz özlem. “Eskiden böyle miydi?” diye soruyoruz.
Sanki geçmişte bütün aileler huzurlu, bütün insanlar dürüst, bütün ilişkiler saygı üzerine kuruluydu.
Değildi.
Geçmişte de şiddet vardı, haksızlık vardı, baskı vardı. Yalnızca bazı sorunlar evlerin kapalı kapıları ardında kalıyordu.
Bugün daha görünür olan her sorunu yeni ortaya çıkmış sanmak, geçmişi olduğundan güzel hatırlamanın rahatlığı olabilir.
Değişimi Hep Başkalarından Bekliyoruz
Elbette aile önemlidir. Bir insanın başkalarıyla ilişki kurmayı, sorumluluk almayı, paylaşmayı öğrendiği ilk yerlerden biridir. Ama aile yalnızca toplumu yansıtan bir ayna değildir. Orada yetişen insanlar, yarının toplumsal ilişkilerine de katkıda bulunur. Bu yüzden aileyi toplumdan, toplumu da bireylerin davranışlarından ayrı düşünemeyiz.
Yalnız burada küçük bir sorun var. Biz değişimi genellikle başkalarından bekliyoruz.
Öğretmenler daha iyi eğitim versin, anne babalar çocuklarına sahip çıksın, gençler saygılı olsun, yöneticiler adaletli davransın, insanlar birbirine anlayış göstersin...
Hepsi doğru. Peki, biz?
Bizim de bazı alışkanlıklarımızı değiştirmemiz gerekecek mi?
İşte konu buraya geldiğinde toplumsal değişim biraz zahmetli hâle geliyor.
Çünkü toplumun düzelmesini istemek kolay. Kendi ayrıcalıklarımızdan, küçük kurnazlıklarımızdan, işimize gelen çifte standartlardan vazgeçmek o kadar kolay değil.
Belki de bu yüzden yıllardır aynı cümleleri kuruyoruz:
“Toplum bozuldu.”
“Aile bozuldu.”
“İnsanlık kalmadı.”
Peki, kim bozdu?
Cevabı hep başka yerde arıyoruz.
Oysa şikâyet ettiğimiz toplumda yalnızca başkaları yaşamıyor.
Biz de oradayız. Hem de sadece seyirci olarak değil.
